Anlam Özellikleri Yönünden Kelime Grupları, Sözcük Grupları

0
58

Türkçede sözcükler tek başlarına anlam bakımından değerlendirilirken ikili ya da daha çok sözcükten oluşan deyimleri inceledik. İki ve daha fazla sözcüklerin oluşturduğu farklı anlam ve görev grupları da vardır.

1. TAMLAMA GRUBU
Ad veya sıfat tamlamalarından oluşan anlam gruplarıdır. İkiye ayrılır.

a) Sıfat tamlaması
❖ Ülkenin çalışkan insanlara ihtiyacı var
❖ Yemyeşil dağlarda gezdik ve huzuru bulduk.
❖ Genç insanlara yeni hedefler gösterilmeli.
❖ Sokaklar veni otomobillerle dolmuş.
Üç örnek de siz verin:…………………………………………….

b) Ad tamlaması
❖ Okulun önünde sohbet ediyorduk.
❖ Mevve bahçelerine yeni fidanlar dikilmiş.
❖ Mahallelere cocuk parkları kurulacak
❖ Edebiyat dersinden başarılı olduk.
❖ Sözcük seçiminde daha dikkatli davranmalıyız.
❖ Çocuğun bakışından çok şev anladım.
❖ Meyveler plastik kasalara konuyor.
Üç örnek de siz verin:………………………………………

2. BAĞLAMA GRUBU
Bağlaçlarla Oluşturulan öbeklerdir.
❖ Türkçe ve Moğolca Ural Altay dil ailesindendir.
❖ Pazardan elma ve portakal alacaktım.
❖ Ülkü ile Tekin üniversiteye gidiyor.
❖ Gazete ile dergileri gözden geçirdik.
❖ Hem şiiri hem romanı çok severim.
❖ Avlardır ne sinemaya aitti ne tiyatro seyretti.
❖ Bu konuyu va sen va İlker halledeceksiniz.

3. EDAT GRUBU
Edatlarla oluşturulan anlam öbekleridir.
❖ Cennet gibi vatanımız var
❖ Bir bunu mu beğendiniz.
❖ Kitapları artık gözlük ile okuyabiliyor.
❖ Dev gibi bir adamdı.
❖ Bu çocuklar bana göre ötekilerden başarılı.
❖ Başarmak için gayret ediyoruz.
❖ Arkadaşları ile iyi geçinirdi.
❖ İstanbul’a gitmek üzere yola çıktık.
❖ İnsan büyüklerine karşı saygılı olmalı.
❖ Umduğunu bulamadığı için yüzü gülmüyor.
Üç örnek de siz verin:………………………………..

4. ÜNLEM GRUBU
Ünlemlerle oluşturulan anlam öbekleridir.
❖ Ev arkadaş, baksana!
❖ Ah zavallı kimsesizler…
❖ Tekin çavuş, akşama sizdeyiz.
❖ Ev Türk gençliği!
❖ Geleceği kuracak olan sizler. böyle boş durmak neden?

5. UNVAN GRUBU
Kişileri memuriyet, saygı ve sosyal durumlarıyla anlatan söz öbekleridir.
❖ Gökhan Bev. yarın tatile gidiyor.
❖ Fatma Cavus. İstiklal Harbimizin kadın kahramanlarındandır.
❖ Yüzbaşı Tuörul. birliği iyi yönetti.
❖ Hoca Ahmet Yesevi Türkistan erenlerindendir.
❖ Gökçen tevze akşamleyin bize gelecek.
❖ Tokatlı Yıldırım, rakiplerini yendi.
Üç örnek de siz verin:…………………………………………….

6. SAYI GRUBU
Sayıları bildiren birden çok sözcüklerdir. Bunlar da bir tür sıfat öbeği kurmaya yarar.
❖ Bu tabloya on iki bin lira vermişler.
❖ Ayça yirmi iki yaşına girdi.
❖ Beş yüz yıldır buralarda yaşıyorlar.
Üç örnek de siz verin:…………………………………………….

7. BİRLEŞİK FİİL GRUBU
Fiillerde yapı konusunda genişçe incelenen bu konuya örnekler verilecektir.
❖ Bize ancak o vardım edebilir.
❖ Senden sessiz olmanı rica ediyorum.
❖ Son günlerde kötü şeyler hissediyorum.
❖ Onların bu düğüne gelebileceklerini zannetmem
❖ Bazı hastalıklar pislikten ileri oelivor.
❖ Bu konuda sen de o da gözümden düştünüz.
❖ Çocuk oyuna ısınıverdi.
❖ Bu zor soruları bile çözebilir.
❖ Bu tür şeyler elimden gelir.
Üç örnek de siz verin:……………

8. FİİLİMSİ GRUBU

Fiilimsilerle oluşan söz öbekleridir,

a) İsim- fiil
❖ Onun ağlamasını unutamıyorum.
❖ Şiir okuyuşunu görecektiniz!
❖ Not tutmaya çalışıyor.
❖ Resim yapmak sanatçıların işidir.
Üç örnek de siz verin:………………….

b) Sıfat -fiil
❖ Çalışan insanlar karşılığını almalı.
❖ Çok gezen mi çok bilir çok okuyan mı? Adlaşmış durumdaki sıfat-fiiller.
❖ Canı çıkası adam yine yaptı yapacağını
Üç örnek de siz verin:…………………………………………….

c) Bağ-fiil
❖ Okuldan gelirken sana uğrayacağım.
❖ Çocuk sınavı kazanınca sevincinden adeta uçtu.
❖ Arabasına atlayıp dağlara tırmandı.
❖ Yağmur yağmadan yola çıkalım.
Üç örnek de siz verin:…………………………………………

NOT—————————————————————.
Her fiilimsi öbek oluşturmaz. Fiilimsinin öbek oluşturması için fiilimsi ile en az bir sözcüğün daha anlamca bütünleşmesi ve birbirini ilgilendirir durumda olması gerekir.

Öbek oluşturmayan fiilimsilere örnek:
❖ Gelen oideni aratır.
❖ Gülmek insanı rahatlatır.
❖ Yaşamak bir sanattır.
❖ Yürürken düşüvermiş.
❖ Çalışmadan çok kazanmak istiyorlar.

9. İKİLEMELER (TEKRAR GRUBU)
Aynı ya da değişik sözcüklerin türlü yollarla bir araya gelerek ya fiilleri belirme(zarf) ya da isimleri niteleme (sıfat) ya da pek azı bir varlığı anlatma (isim) göreviyle ortaya çıkan sözcük kalıplaşmalarıdır. İkilemeler her ne görevde veya biçimde olursa olsun kalıplaşmış söyleyişlerdir. Değişik bir ifadeyle ikilemeler söz öbekleridir. İkilemeler oluşumları yönüyle irdelenir, değerlendirilir. İkilemeler ayrı yazılır, aralarına noktalama giremez. İsimleşenler bitişir. İkilemeler yapılış özellikleri bakımından tasnif edilir ve değerlendirilir.
1. Aynı sözcüğün tekrarıyla kurulanlar:
❖ İri iri güller açtı bahçelerimizde.
❖ Onlara yeni yeni örnekler sunduk.
❖ Daracık daracık sokaklardan geçtik.
❖ Koca koca adamlar birdirbir oynuyor.
❖ Bazıları konuyu yeni yeni kavrıyor.
❖ Çocuklar vavas vavas yürüyordu.
❖ Yollarına kırmızı kırmızı halılar sereyim mi?
❖ Yüce yüce dağlarım var, onları aştım da geldim.
2. Zıt anlamlı sözcüklerin oluşturduğu ikilemeler:
❖ Adam olduğu yerde ileri geri konuşuyordu.
❖ Az çok bir miktar gelirimiz var.
❖ Aşağı yukarı on yıl önceydi.
❖ İrili ufaklı portakalları doldurdu torbaya.
❖ Avgın baygın maniler, açık saçık resimler…

3. Bir anlamlı bir anlamsız sözcüklerden oluşanlar:
❖ Eğri büğrü yollardan geçtik.
❖ Eski püskü elbiseleri mi giydireceksin ona?
❖ Yarın yamalak örnekler oluşturdular.
❖ Saçma sapan işler konuşuluyor.
❖ Üzerlerinde yırtık pırtık giysiler vardı.
❖ Çin’de bir hayli ufak tefek adam varmış.

4. Anlamsız sözcüklerden oluşan ikilemeler:
❖ Şimdi de mırın kırın etmeye başladı.
❖ Süklüm püklüm olup gitti.
❖ Çocuklar paldır küldür girdiler odaya.
❖ Öyle eften püften işlerden hoşlanmam.
❖ Cam şangır şungur döküldü.
❖ Öğrenciler sınıfı apar topar terk ettiler.
5. Yakın anlamlı sözcülerin oluşturduğu ikilemeler:
❖ Aygın baygın maniler açık saçık resimler…
❖ O gün akşamüzeri köye sağ salim vardık.
❖ İri varı bir adam kapının önündeydi.
❖ Onların kırık dökük bir evi var.
❖ Bavır bacak yerlerde zor ilerliyorduk.
❖ İsli puslu bir vadideydik.
❖ Özene bezene diktiği elbise mahvoldu.
6. -e, -a, ile öbekleşen sözcüklerin oluşturduğu ikilemeler (bağ-fiilli ikileme)
❖ Eve koşa koşa gittik.
❖ Bekleve bekleve usandık.
❖ Yan vana yorulmuş olmalılar.
❖ Gide gide bir kaleye dayandık.
❖ Okuva okuva gözlerim yoruldu.
❖ Baka baka bir şey göremedi, yazıklar olsun.
7. …ten …e kadar biçiminde öbekleşenler:
❖ Sabahtan aksama kadar bekledik.
❖ Geçen yıldan bu zamana kadar çalışıyorlar.
❖ Doğumdan ölüme kadar doğruluktan ayrılmadı.
❖ O günden bugüne kadar çalışıyoruz.
8. Yansımaların ikileme oluşturması:
Doğa taklidi sesler yansımadır. Yansımalar birer isimdir. Yansımaların büyük bir çoğunluğu aynen tekrarlanarak ikileme oluşturur.
❖ Semaver fokur fokur kaynıyor.
❖ Dere şırıl şırıl akıyordu.
❖ Caddeler cıvıl cıvıldı.
❖ Otomobiller vızır vızır işliyor.
❖ Halam horul horul uyuyordu.

9. …den beri biçiminde öbekleşenler:
❖ Onlar bizi dünden beri bekliyorlar.
❖ Bir yıldan beri bu coğrafyada devletleştik.
❖ Saatlerden beri onları dinliyoruz.
❖ Dakikalardan beri kahkaha atıyor.
10. Aynı sözcüğün m ile tekrarıyla kurulan ikileme’ ler:
❖ Dolap molap anlamam.
❖ Toplumumuzda kitap mitap derdi yok
❖ Ekmek mekmek mi ne alacak.
❖ Para mara bilmem, işi yapacaksan yap!
❖ Oralara ağaç mağaç dikecekler.
❖ Gökte bulut mulut voktu.

11. İkilemenin pekiştirilmesi:
❖ Bizim bahçede iri mi iri elmalar var.
❖ Komşuların geniş mi geniş evleri var.
❖ Fuzuli’nin lirik mi lirik şiirlerini severim.
❖ Soğuk mu soğuk bir havada yola çıktık.
❖ Eski mahallemizde zenoin mi zenoin bir adam vardı.
12. İsim gibi kullanılan ikilemeleri:
çıtçıt, fırfır…

SÖZ ÖBEKLERİ ETKİNLİĞİ
Yukarıdaki ikileme kalıplarına birer örnek de siz verin
1…………………………………………………………………..
2…………………………………………………………………..
3 ……………………………………………………………………….
4 ……………………………………………………………………….
5 ………………………………………………………………………
6 ……………………………………………………………………….
7 ……………………………………………………………………….
8 ………………………………………………………………..
9 ……………………………………………………………………….
10 ………………………………………………………………
11………………………………………………………………….

ÖRNEK 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikileme kullanılmamıştır?
A) Size, olanları yavaş yavaş anlatayım mı?
B) Özene bezene yazdığı mektubu suya düşürmez mi?
C) Romantizm bir neci cılız gürbüz, ak kara çatışmasıdır.
D) Taşıya taşı ya bitiremedik eşyaları.
E) O zamandan bu zamana onunla dost kalabildik.
ÇÖZÜMÜ :
Cılız-gürbüz, ak-kara parçada ikileme değildir.
Cevap:C
(ÖRNEK 3
Aşağıdakilerin hangisinde ikileme yüklemin bildirdiği işi yapanı (özneyi) nitelemektedir?
A) Yaşlı yaşlı insanları yanına toplar, onlara gördüklerini heyecanla anlatırdı.
B) Prof. Dr. Naim Manlı’nın küçücük evi depremde hasar gördü.
C) Kaçkarların şırıl şırıl akan sularından içerdik.
D) Neşeli mi neşeli insanlar yaşardı mahallemizde eskiden.
E) Kuru kuru yüzleriyle bize bakanları hatırlıyorum.
Cevap:D
(ÖRNEK 2
Aşağıdakilerin hangisinde ikileme eylemin nasıl yapıldığını bildirmektedir?
A) Hastanenin bahçesindeki koca koca ağaçları budadılar.
B) Askerler marş söyleye söyleye ilerliyordu.
C) Kara kara gözleri, yumuk yumuk elleriyle çocuk herkese sevgi dağıtıyordu.
D) Salkım salkım tan yelleri esende, gönlüm dağlar kadar büyürdü.
E) Yeni yeni şiirler yayımlardı dergilerde.
Cevap:B
(ÖRNEK 4
I. Güneşli bir havada yaylımız yola çıktı.
II. Bu gurbetten gurbete giden yolu üstünde.
III. Ben üç mevsim değişmiş görüyordum üç günde.
IV. Uzun bir yolculuktan sonra İncesu’daydık.
V. Bir handa yorgun argın, tatlı bir uykudaydık.
Yukarıdaki dizlerin hangisinde ikileme vardır?
A) V B) IV C) III D) II E) I
Cevap:A

Ç ÖRNEK 5
Aşağıdakilerin hangisinde ikileme yanlış yazılmış’ tır?
A) Kitapları alelacele yerleştirdik raflara.
B) Dostlarımız ilerleyen dakikalarda birerbirer gelmeye başladılar.
C) O gün ikişerli, üçerli gruplar halinde yola çıktık, yavaş yavaş.
D) Yarışma için gelenler yavaş yavaş içeri alınıyordu.
E) Gece aya ve yıldızlara baka baka ilerliyorduk okyanusta.
Cevap: B
Ç ÖRNEK 7
I. Hasret beni cayır cayır yakarken
II. Dalgın gözlerin aygın baygın bakarken
III. Yüreciğim erim erim erirken
IV. Ak pürçekli anam yana yakıla ağlarken
V. Güle oynaya mı yaşarım dersin.
Yukarıdaki dizelerdeki ikilemeler yapılış özellikleri’ ne göre ikişerli gruplandırılırsa hangisi dışında ka> lir?
A) I B) II C) III D) IV E)V
Cevap: B

 

RAYLAŞ