Destan Dönemi Yazılı Edebiyat

0
93
Destan Dönemi Yazılı Edebiyat

Bu dönemde yazılı ürün çok azdır. Bu dönemin yazılı ürünleri de sözlü ürünler gibi Türklerin saf dillerinin, anlayışlarının, estetik zevklerinin ve dünyaya bakışlarının örnekleridir.
Orhun Abideleri

İlk yazılı metinler, Göktürkler tarafından 6. yy.da Sibirya civarında Yenisey Irmağı kıyılarına dikilen Yenisey Yazıtları’dır. Ancak gerek bu mezar taşlarının edebi değer taşımaması gerekse okunamayacak kadar yıpranmış olması nedeniyle “ilk” olma özelliği yoktur. İlk yazılı eser olarak Göktürk Yazıtları kabul edilir.

GÖKTÜRK YAZITLARI (ORHUN ABİDELERİ)
8. yy.da Göktürkler tarafından Moğolistan sınırları içindeki Orhun Irmağı’nın eski yatağının kıyılarına dikilmiş üç adet taş yazıttır. “Bengü Taş” adıyla da anılır. Yazıtlardan ilk kez Cüveyni, Tarih-i Cihangüşa adlı eserinde söz etmiştir.
“Türk” adının geçtiği ilk metin olan ve ilk yazılı eserimiz sayılan bu anıtlarda; Göktürk- lerin Çinlilerle yaptıkları savaşlar, devletin yıkılışı ve yeniden kuruluşu, anı ve söylev üslubuyla anlatılmaktadır.
Yazıtların bir yüzü Çince, diğer yüzleri 38 harfli Göktürk alfabesiyledir (runikyazı sistemi). Yazı sağdan sola doğru okunmaktadır. Düzyazı biçimindeki anıtların dilinin işlekliği, anlatımın yoğunluğu ve özlülüğü, Göktürklerin daha önce de yazıyı kullandıklarını düşündürtmektedir.

Yazıtlarda Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk, Türk ulusuna seslenmekte, devletin neden ve nasıl yıkıldığını, yenisinin nasıl kurulduğunu anlatıp ulusal bilince sahip çıkmaktadır.
Yazıtları bulan kişi, Ruslara esir düşen İsveçli subay Strahlenberg’dir (1722). Yıllarca anıtlar, Çinlilere ait sanılmıştır. Yazıtları ilk okuyan ise DanimarkalI bilgin Thomsen’dir (1893). Thomsen’e Rus Türkolog Radloff yardımcı olmuştur. Thomsen’in ilk okuyabildiği kelime de “Kök Tengri” olmuştur. Anıtların Göktürklere ait olduğu da bu sayede anlaşılmıştır. Anıtlar şunlardır:

Tonyukuk Anıtı
725 yılında Vezir Tonyukuk tarafından diktirilmiştir. Onun, İlteriş Kağan’ın yanında bağımsızlık savaşına katılışı, çeşitli anıları, öğütleri ve uyarıları kendi ağzından anlatılmaktadır. Halk diliyle yazılmıştır. Tonyukuk, ilk yazarımız sayılır.

Kültigin Anıtı
732’de Bilge Kağan tarafından, ölen kardeşi Kültigin adına diktirilmiştir. Yolug Tigin tarafından yazılan anıtta Kültigin’in hizmetleri, 50 yıl süren esaretten sonra Çinlilere karşı yapılan bağımsızlık savaşı ve Türk ulusuna verilen öğütler konu edilmiştir. Usta bir söylev üslubu vardır.

Bilge Kağan Anıtı
735 yılında Bilge Kağan adına, onun ölümünden sonra, Bilge Kağan’ın küçük oğlu Tenri Kağan tarafından diktirilmiştir. Yine Yolug Tigin’in yazdığı anıtta Bilge Kağan konuşturulmuştur. Bilge Kağan; dönemini, yaşamını, savaşlarını anlatmakta, Türk ulusunu uyarmaktadır.

UYGUR (TURFAN) METİNLERİ

Uygur Türkçesi ile yazılan ürünler, daha çok Mani dini ve Budizm ile ilgili dini metinlerdir. Türkistan’ın Kara Hoço kenti yakınlarında Turfan’da yapılan kazılarda ortaya çıkarılmışlardır. Taş ve kâğıt üzerine Uygur alfabesi (18 harfli) ile yazılmışlardır. Bu ürünlerin başlıcaları şunlardır:

Sekiz Yükmek (Sekiz Yığın)
Budizm inancı ve felsefesi anlatılır. Çeştani Bey adlı kahramanın şeytanlarla mücadelesi konu edilir.

Altun Yaruk (Altın Işık)
Budizmin kutsal kitabıdır. 700 sayfadan oluşan kitapta Budizm inancı ve felsefesi, çeşitli din adamlarının menkıbeleriyle verilmiştir.
İki Kardeş Hikâyesi (Prens Kalyanamkara ve Papamkara)
İyi ve kötü düşünceli iki prensin hikâyesi biçiminde olan eserde, Budizm yüceltilir. Çin- ceden çeviri bir eserdir.

Irk Bitig (Fal Kitabı)
Manihaizm inancına göre yazılmış bir fal kitabıdır. Bu eser, Göktürk alfabesiyle yazılmıştır.

RAYLAŞ