Öğretici ve sanatsal metinlerin özellikleri

0
271
Öğretici Metinler İle Sanat Metinler

Metin, bilgilendirme işlevi olan, bir ya da birden çok kişi tarafından üretilen ve cümlelerle gerçekleştirilen anlamlı bir bütündür. Metnin oluşturan cümleler rastgele sıralanmaz, yazar tarafında bilinçli olarak beli bir mantık sırasına göre ve dil bilgisi kurallarına uygun olarak ortaya konur. Metin bir örgü sistemidir ve en küçükten en büyüğe doğru ilerler. Bu örgü; seslerin sözcükleri, sözcüklerin cümleleri, cümlelerin paragrafları oluşturmasıyla oluşur. Ayrıca bu örgü; bir iletişim, yani anlatma ve anlaşma aracıdır.

A] Metinler gerçeklikler ilişkileri, işlevleri ve yazılış amaçları bakımından sınıflandırılır.

B] Metinler kullanılan anlatım türlerine göre sınıflandırılır.

C] Metinler kullanılan dilin işlevine göre sınıflandırılır.

D] Metinler sözlü ya da yazılı anlatımla oluşturulması bakımından sınıflandırılır.

Öğretici Metinler İle Sanat Metinlerinin Karşılaştırılması

         Öğretici Metinler                               Sanatsal Metinler                 

Öğretici metinler; bilgi vermek, bir konuyu açıklamak, tanıtmak herhangi bir konuda düşünceleri ortaya koymak gibi amaçlarla kaleme alınır.

Öğretici metinlerin özellikleri:

a) Gerçekleri yorumlamaz, olduğu gibi aktarır.

b) Amaç okuyucuya bilgi vermek ya da bilgiyi okuyucuyla paylaşmaktır.

c) Dil göndergesel işlevinde kullanılır.

d) İfadeler oldukça duru ve yalındır.

e) Metin yazarı konuyu tarafsız bir şekilde, yorum yapmadan açıklar.

f) Sözcükler genellikle gerçek ve ilk anlamlarıyla kullanılır.

Öğretici Metin Türleri:

Tarihi Metinler: Tarihi olayları çeşitli yönleriyle ele alan ve aktaran metinlerdir

Felsefi Metinler: Felsefe ile ilgili konuları ve düşünceleri anlatan metinlerdir.

Bilimsel Metinler: Bilim ve teknik ile ilgili metinlerdir.

 Gazete Çevresinde Gelişen Metinler: Gazete ve dergilerde yayınlanan deneme, makale, fıkra, söyleşi, eleş- tiri, haber yazısı gibi yazılardır.

Kişisel Hayatı Konu Alan Metinler: Anı, mektup, günlük, gezi yazısı, biyografi, otobiyografi gibi metinlerdir.

Sanatsal Metinler Bilgilendirme ve yönlendirme amacı olmayan, bir duyguyu bir düşünceyi, güzelliği ya da tasarıyı kişisel bir bakış açsıyla dile getiren metinlerdir. Sanatsal metinlerde görecelik ve yaratıcılık sezilir. Bu metinlere edebi metinler adı da verilmektedir.

Sanat metinlerinin özellikleri:

a) Gerçeğin kendisi değil kurgulanmış biçimi anlatılır.

b) Amaç öğretme ve bilgilendirme değil, çeşitli duyguları yaşatma amacıdır. Yani okuyucuya edebi bir zevk verme amacı güdülür.

c) Dil sanatsal ya da coşku ve heyecana bağlı işlevinde kullanılır.

d) Üslup kaygısı vardır.

e) Nesnellik ve bilimsellik değil öznellik hakimdir.

f) Sözcüklerin yan ve mecaz anlamlarına ağırlık verilir.

Sanatsal Metin Türleri:

 Anlatmaya Bağlı Metinler: Öykü, masal, destan, roman, hikaye, efsane, mesnevi. 

Coşku ve Heyecanı Dile Getiren Metinler: Şiir

 Göstermeye Bağlı Metinler: Tiyatro (karagöz, orta oyunu, meddah, köy seyirlik oyunları; komedi, dram, trajedi.)

 

 

 

Sanat Metinleriyle Öğretici Metinler Arasındaki Farklar
A. Öğretici metinler okuyucuya vermek amacıyla yazılırken; sanatsal metinler okuyucuya estetik zevk vermek amacıyla yazılır.
B. Öğretici metinler kurgu değildir, gerçekler dile getirilir. Sanatsal metinler ise kurgulanabilir, anlatılanlar hayal ürünü olabilir.
C. Öğretici metinlerde nesnellik; sanatsal metinlerde öznellik hâkimdir.
D. Öğretici metinler değişmez; sanatsal metinlerde değişiklik yapılabilir.
E. Öğretici metinlerden kelimeler gerçek anlamda kullanılırken; sanatsal metinlerde kelimeler mecaz ve yan anlamında
kullanılabilir.
F. Öğretici metinler açıklayıcı anlatım türüyle kaleme alınırken; sanatsal metinler betimleyici ve öyküleyici anlatım türüyle
yazılır.
G. Öğretici metinler resmi, açık ve sade bir dille yazılır, üslup kaygısı yoktur. Sanatsal metinlerde ise dil sanatsaldır, üslup
kaygısı vardır.
H. Öğretici metinlerde söz sanatlarına yer verilmez, sanatsal metinlerde ise söz
sanatları yer alır.
İ. Öğretici metinlerde dil göndergesel işlevde kullanılırken; sanatsal metinlerde
dil sanatsal işlevde kullanılır.