Sözcüklerde ve Cümlelerde Vurgu

0
68

Türkçede sözcüklerin Türkçenin ses özelliklerine ve iletideki anlamsal değerlere, söz ve cümle vurgularına, ünlü, ünsüz kurallarının tamamına dikkat edilerek seslendirilmesine telaffuz denir. Türkçenin bugünkü telaffuzunda İstanbul ağzı benimsenmiştir. Ses kuralları buna göre oluşturulmuştur. Bütün bunların yanı sıra sözcüklerin vurgulanması, ulamalar ve tonlamalar telaffuzu oluşturan somut unsurlardır.

SÖZCÜK VURGUSU
Türkçe sözcüklerde vurgunun hangi hece üzerinde yoğunlaşacağını belirler.
❖ Tek heceli sözcüklerde vurgu aranmaz.
❖ İki heceli sözcüklerde vurgu genelde son hecededir. Orhan, kitap, coşku, bahar, yavuz…
❖ Pekiştirmeli sözcüklerde vurgu, pekiştirme hecesi üzerinde yoğunlaşır. Bembeyaz, sapsarı, kaskatı, şipşirin…
❖ Birleşik sözcüklerde vurgu çoğunlukla ilk sözcüğe yayılır. Karabiber, gözyaşı, fildişi, gülkurusu, yüzbaşı, binbaşı…
❖ “De” bağlacı cümlede vurgu yüklenmez. Vurgu bağlaçtan önceki sözcüğün son hecesinde yoğunlaşır. Bu eserleri de beğendik, bunlarda çok güzel…
❖ “ki” bağlacı vurgulu söylenmez. Vurgu “ki” den önceki sözcüğün son hecesindedir. Maç öyle heyecanlıydı ki anlatamam. O kadar yoruldu ki ayakta duracak hali kalmamıştı.
❖ İlgi zamiri olan “ki” vurguludur. Benim ödevim kötü, seninki iyi oldu. Benim evim yakın, onunki uzaktır.
❖ Üç ve daha çok heceli sözcüklerde vurgu en çok harfli veya sonu sessizle biten hecededir. Beklenmedik, İnsanca, Düşünmeksizin,
❖ Köklere eklenen -idi, -ise, -imiş, -iken ekleri ve “ile” nin bitişik yazılma biçimi (-le, -la) vurgusuzdur. Vurgu bir önceki hecededir. Gelirken, almazsa, kalemle, güzeldi…
❖ Ek eylemin geniş zaman eki vurgusuzdur. Vurgu bir önceki sözcüğe kayar. Hava güzeldir, park büyüktür. Onlarda çalışkandır. İyisindir.
❖ “-leyin” zaman anlamlıysa vurguludur. Akşamleyin, sabahleyin…
❖ Sözcükler yapım ve çekim eki aldıkça vurgu son heceye doğru kayar. Saman, samanlık, samanlıklar, samanlıkları
❖ Bazı ekler sonda olsa bile vurgu çekmez. Erkek- erkekçe, bıçak-bıçakla, gündüz- gündüzün, deli- delicesine…
❖ İlk hecedeki vurguya gerilek vurgusu denir. Zarf görevli sözcüklerde bu tür vurguya çok rastlanır. Şimdi, sonra, hemen, yarın…
❖ Seslenme (çağrı) sözcüklerinde vurgu ilk hecededir. Arkadaş, kardeşim, oğlum, garson…
❖ Yer adlarında vurgu çoğunlukla ilk hecededir. Ankara, İzmir, Aydın, Eşme, Bursa…
❖ Bazı yer adlarında vurgu ikinci hecededir. Malatya, Trabzon, Çatalca, Anadolu, Bandırma,
❖ Sözcükler cümle içinde öbekleşirse vurgu yerleri değişir. Sofra örtüsü, sütçünün kazanı, yaramaz adam…

CÜMLE VURGUSU
Vurgulu söyleyişin cümlenin hangi öğesi üzerinde yoğunlaşmasıdır.
❖ Ad cümlelerinde vurgu yüklemdedir. Bugün hava yağmurludur.
Salon dün daha temizdi.
❖ Yüklem cümlenin başındaysa vurgu yükleme kayar. Gidiyordum, gönlümde gurbeti duya duya.
❖ Genel olarak cümlelerimizde vurgu yüklemden önceki sözcük üzerinde toplanır.
Dün seni okulda Aydın sabırsızlıkla bekledi. (Z.T) Aydın seni sabırsızlıkla okulda dün bekledi. (Z.T.) Dün seni Aydın sabırsızlıkla okulda bekledi. (D.T.) Okulda dün seni sabırsızlıkla Aydın bekledi. (Ö.) Aydın dün okulda sabırsızlıkla seni bekledi. (N.)

RAYLAŞ