Türkçenin ses özellikleri 9.sınıf

0
195

Bir dil, “yazı dili” ve “konuşma dili” olmak suretiyle ikiye ayrılır. Yazı dilinin temel öğesi “harf, konuşma dilinin temel öğesi ise “ses”tir. Akciğerlerden gelen havanın ağız yolundan çıkışı esnasında oluşan titreşimlere “ses” denir.
Küçük ya da büyük bir tüm dil birlikleri seslerden oluşur. Dilin tüm birliklerinde karşımıza dilin “ses” dediğimiz parçalanamayan öğesi çıkar. Dolayısıyla ses, dilin bölünemeyen en küçük birliğidir. Sesleri karşılayan işaretlere “harf denir. Dildeki sesleri karşılayan harflerin bütünü alfabeyi meydana getirir.

• Türkler tarih süresince sırasıyla 5 tür alfabe (Göktürk, Uygur, Arap, Latin, Kiril (Slav) kullanmıştır.

• Günümüz dünyasında değişik coğrafyalardaki Türkler 3 değişik alfabe (Kiril, Arap, Latin) ile yaşamlarını devam ettirmektedir.

• Anadolu coğrafyasında yaşayan Türkler de bu değişimlerden etkilenmiş ve son olarak Cumhuriyet Döneminde 29 harften oluşan Latin alfabesini kullanmaya başlamıştır. Bu alfabede 8’i ünlü (sesli). 21’i ünsüz (sessiz) olmak suretiyle 29 harf vardır. Türkçedeki 29 sesi karşılayan harflerin bir ses kıymeti, özelliği vardır. Sesli (ünlü) harfler oluşumu esnasında ses yolunda herhangi bir engele takılmadan çıkan 8 harften oluşmaktadır. Bu tür şeyler “a, e, ı, i, o, ö, u, ü” sesli harfleridir. Sessiz harfler ise, oluşumu esnasında ses yolunda boğaz, ağız, diş, dudak engeline takılarak çıkan 21 harften oluşmaktadır. Bu tür şeyler “f, s, t, k, ç, ş, h, p, v, z, d, g, ğ, c, j, b, I, m, n, r, y” sessiz harfleridir. İşte ses bilgisi mevzusu, Türkçedeki ünlü ve ünsüzlerin özellikleriyle ilgili kurallara dayanmaktadır. Bununla birlikte bir sözcüğün Türkçe olup olmadığını farkına varmamız, idrak etmemiz için bir takım temel detayları vurgulamak gerekir.

[gview file=”http://www.muhteva.com/wp-content/uploads/2017/02/Türkçenin-Özellikleri-Kopya.ppt”]
Türkçe sözcüklerin ilk harfinde I, ğ, m, n, c, v, z, r seslerinden birisi olamaz
Ama yansıma sözcüklerin bazılarında (hırıltı, fısıltı, cızırtı …) ve zaman içinde değişen sözcükte (hani / kanı, vurmak / urmak, …) istisnai durum vardır: limon, meyve, nane, koz, vezir, zor, rezil

• Türkçe sözcüklerin son harfinde b, c, d, ğ seslerinden birisi olması olamaz. Fakat anlamı karışacak sözcükte (ad-at, sac-saç) istisnai durum vardır: hitap, ihraç, ferd, reng

Türkçe sözcüklerin hiçbir yerinde f, j, h seslerinden birisi olamaz: garaj, jandarma, faiz, hakim

• Türkçe sözcüklerin ilk hecesinde kalın sesli var ise ondan sonrakiler de kalın, ince sesli var ise ondan sonrakiler de ince sesli olmak zorundadır. Buna büyük ünlü uyumu denir.

• Türkçe sözcüklerin ilk hecesinde düz sesli var ise ondan sonrakiler de düz, yuvarlak sesli var ise ondan sonrakiler ya düz geniş ya dar yuvarlak sesli olmak zorundadır. Buna da küçük ünlü uyumu denir.

• Türkçe sözcüklerin ilk hecesinden başka yerde o, ö geniş seslileri bulunamaz: radyo, telefon, röportaj, kuaför

• Türkçe sözcüklerin orta hecesindeki b,m,v dudak ünsüzleri küçük ünlü uyumu kuralını bozan sözcükler ortaya çıkarabilir, (kabuk, yağmur, tavuk…)

• Türkçe sözcükler sert ünsüzle biterse ondan sonraki ünsüz de sert, yumuşak ünsüzle biterse ondan sonraki ünsüz de yumuşak olmak zorundadır. Buna da sessiz uyumu denir.

• Türkçede tüm ünlüler aynı uzunluktadır ama ünlüleri uzun okutan şey düzeltme işaretidir. Düzeltme işareti (şapka) ya söyleniş ve yazılışı değişik olan sözcükleri ayırt etmek için kullanılır ya da Arapça Farsçadan dilimize girmiş kelimelerdeki “g, k” ünsüzlerinden sonrasında gelen “a, u” ünlüleri üstüne konur.
Örnek: Adet (sayı, töre (anane), hala (babanın kız kardeşi, hâlâ (hemen hemen) dergâh, hikâye, Hakkâri….

• Türkçede sözcük başlangıcında iki ünsüz yan yana bulunmaz.
Örnek: spor, tren, trafik, kredi, program …

• Türkçede sözcük kökünde aynı cinsten iki ünsüz yan yana bulunmaz.
Örnek: hisse, sertlik, millet, cadde, özgürlük…

• Türkçede iki ünlünün yan yana gelmesi için araya kaynaştırma ünsüzleri olan “y, ş, s, n” harflerinden birisini alması gerekir.
Örnek: kapı – y -1, altı – ş – ar, baba – s -1, evi – n – i…
Yukarıdaki temel ölçütlerin, bir sözcüğün Türkçe olup olmadığı noktasında yol gösterdiğini unutmayalım.

RAYLAŞ